Kısaltmalar Nasıl Okunur? Kısaltmalara Gelen Ekler Nasıl Yazılır?

You are currently viewing Kısaltmalar Nasıl Okunur? Kısaltmalara Gelen Ekler Nasıl Yazılır?

Bazı harfler vardır bir türlü alfabeye uyum sağlayamaz. Bu, aslında o harfin bir kusuru değil doğrudan doğruya onu nasıl kullanacağını bilmeyen insanların sorunudur. “K” harfi Türkçede böyle bir harftir. Bilirsiniz dilimizde bütün ünsüz harfler “e” ünlüsü ile seslendirilir. Be, ce, çe, de, fe… Uzar gider böyle. K’ye gelince sıra “ka” mı okunur, “ke” mi okunur diye başlarız düşünmeye. Hatta düşünmeden “ka” diye okur geçeriz.

Eğer siz de “ka” diye okuyan grupta iseniz bildiklerinizi unutun. Bu hem kanuna muhalefettir hem de dile saygısızlıktır. Şimdi pek çokları itiraz edecek. “Biz bunu yıllardır böyle okuyoruz. Hem “ka” çok daha havalı duruyor, “ke” nedir öyle, köylü gibi?” cümleleriyle savunmaya geçecekler. Hiç yormayın kendinizi. Doğrusu “ka” değil “ke”dir.

Biz nerede ihtiyaç duyuyoruz bir harfin seslendirilmesine? Genellikle kısaltmaları okurken. Mesela TDK, KPSS, SGK, KHK… Öyleyse kuralları inceleyelim. TDK ne diyorsa onu uygulayalım.

Kısaltmalar nasıl yazılır?

Kısaltma; bir kelimenin, terimin veya özel adın, içerdiği harflerden biri veya birkaçı ile daha kısa olarak ifade edilmesi ve simgeleştirilmesidir.

Kısaltmalarla ilgili kurallar şunlardır:

1. Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları her kelimenin ilk harfinin büyük olarak yazılmasıyla yapılır: 

TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi), TDK (Türk Dil Kurumu), ABD (Amerika Birleşik Devletleri); KB (Kutadgu Bilig); TD (Türk Dili), TK (Türk Kültürü), TDED (Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi); B (batı), D (doğu), G (güney), K (kuzey); GB (güneybatı), GD (güneydoğu), KB (kuzeybatı), KD (kuzeydoğu) vb.

Ancak bazen kelimelerin, özellikle son kelimenin birkaç harfinin kısaltmaya alındığı da görülür. Bazen de aradaki kelimelerden hiç harf alınmadığı olur. Bu tür kısaltmalarda, kısaltmanın akılda kalabilmesi için yeni bir kelime oluşturma amacı güdülür:

BOTAŞ (Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi), İLESAM (İlim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliği), TÖMER (Türkçe Öğretim Merkezi) vb.

Gelenekleşmiş olan T.C. (Türkiye Cumhuriyeti) ve T. (Türkçe) kısaltmalarının dışında büyük harflerle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz.

2. Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları kullanılır:

m (metre), mm (milimetre), cm (santimetre), km (kilometre), g (gram), kg (kilogram), l (litre), hl (hektolitre), mg (miligram), m² (metrekare), cm² (santimetrekare) vb. Burada litrenin sadece l harfi ile yazıldığına dikkatinizi çekeyim. 

3. Kuruluş, kitap, dergi ve yön adlarıyla ölçülerin dışında kalan kelime veya kelime gruplarının kısaltılmasında, ilk harfle birlikte kelimeyi oluşturan temel harfler dikkate alınır. Kısaltılan kelime veya kelime grubu; özel ad, unvan veya rütbe ise ilk harf büyük; cins isim ise ilk harf küçük olur:

Okumalısın:  Mehmet Akif Ersoy'u Tanıyor musunuz?

Alm. (Almanca), İng. (İngilizce), Kocatepe Mah. (Kocatepe Mahallesi), Güniz Sok. (Güniz Sokağı), Prof. (Profesör), Dr. (Doktor), Av. (Avukat), Alb. (Albay), Gen. (General); sf. (sıfat), haz. (hazırlayan), çev. (çeviren), ed. (edebiyat), fiz. (fizik), kim. (kimya) vb.

Kısaltmalara gelen ekler nasıl yazılır ve nasıl okunur?

Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır: 

cm’yi, kg’dan, mm’den, kr.un.

Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde ise kısalt­manın son harfinin okunuşu esas alınır: 

BDT’ye, TDK’den, THY’de, TRT’den, TL’nin vb.

Lira ve kuruş kısaltmaları da çok başımızı ağrıtır. Yukarıdaki örneklerde gördüğünüz üzere Türk lirası büyük harfle kısaltılır ve harflerin okunuşuna göre ek alır. Kuruş ise küçük harfle kısaltılır ve kelimenin okunuşuna göre ek alır. Kuruş kısaltmasının sonuna nokta konur.

Ancak kısaltması büyük harflerle yapıldığı hâlde bir kelime gibi okunan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın okunuşu esas alınır: ASELSAN’da, BOTAŞ’ın, NATO’dan, UNESCO’ya vb.

UYARI: Numara sözünün kısaltması da kelime gibi okunduğundan getirilecek olan ek okunuşa göre getirilecektir: No.lu, No.suz

Sonunda nokta bulunan kısaltmalarla üs işaretli kısaltmalara gelen ekler kesmeyle ayrılmaz. Bu tür kısaltmalarda ek noktadan ve üs işaretinden sonra, kelimenin veya üs işaretinin okunuşuna uygun olarak yazılır:

vb.leri, Alm.dan, İng.yi; cm³e (santimetreküpe), m²ye (metrekareye), 64ten (altı üssü dörtten) vb.

Sert ünsüzle biten kısaltmalar, ek aldıkları zaman oku­nuşta sert ses yumuşatılmaz:

AGİK’in (AGİĞ’in değil), CMUK’un (CMUĞ’un değil), RTÜK’e (RTÜĞ’e değil), TÜBİTAK’ın (TÜBİTAĞ’ın değil) vb.

Ancak birlik kelimesiyle yapılan kısaltmalarda söyleyişte k’nin yu­muşatılması normaldir:

ÇUKOBİRLİK’e (söylenişi ÇUKOBİRLİĞE), FİSKOBİRLİK’in (söylenişi FİSKOBİRLİĞİN) vb.

Eskiden TDK’nin sayfasında bir uyarı metni olurdu. SSK, PKK gibi kısaltmalarda geçen harfin “ka” olarak kalıplaştığı bundan dolayı da kalın okunması gerektiği belirtilirdi. Bu bilgi şu an yok. Hatta bu bilgiyi ararken ulaştığım birçok yerde TDK, bunları da ince okumamız gerektiği yönünde görüş bildirmiş. Yani TDK artık yaygın kullanım diye bir şey kabul etmiyor. Öyleyse bu saatten sonra KPSS’yi “ke-pe-se’se” diye, KHK’yi “ke-he-ke” diye okuyun ve suratınıza garip garip bakanlara da bu kuralı söyleyin. Öğrenmek onların da hakkı.

Kuralları hiç değiştirmeden TDK’nin yazım kuralları sayfasından aldığımı biliyorsunuz.

close

Dur! Gitmeden abone ol.

Yeni yazı varsa haftada bir e-posta alırsın!

Beni bilgilendir
Bildirim seçiniz
guest
7 Yorum
Satır içi geri bildirim
Tüm yorumları gör
Gülten
14 Aralık 2021 05.24

Litreye çok şaşırdım öncelikle ve biraz da köylü olduğum için olabilir ben ‘ka’ değil ‘ke’ okuyordum. Fakat daha sonra genel kullanım ‘ka’ olunca dediğiniz gibi ben de genele uymuştum:) Yazının sonunu okuduğumda ister istemez gülümsedim, halâ gülüyorum:) Gerçekten güzel bilgilerdi,teşekkürler.

Ahmet Ozan | Entlovin.com
15 Aralık 2021 06.30

kepesese olarak okumak neredeyse imkansız, yanlışta olsa 🙂

Gülten
Yanıtla  Ahmet Ozan | Entlovin.com
18 Aralık 2021 10.30

İmkânsız diye birşey olmamalı aslında, herşey alışkanlıklarla ilgili olarak değişiyor. Doğrusu ne ise öyle okunmalı bence:)

Huriye
15 Aralık 2021 23.30

Oy çok kural çok. 🙂 Ben ke okunduğunu bilmiyordum desem. Ama gerçekten ka daha havalı da tamam sustum birşey demiyorum. 🙂