Alıntı: Bir Edip 12 Mart 2024, 16.13 tarihli paylaşımdan.

kubbealtı lügati’ne baktım iki anlam vermiş kelimeye.
1. kader gereğince, kader icabı.
2. kişinin kendi gayreti ve çabası olmadan.

kelimenin ikinci anlamına (rastlantı sonucu olarak, tesadüfen) nasıl evrildiğini gerçekten merak ediyorum. gerçek anlamına bakarsak bunun tam karşıtı olduğunu görürüz. kadere bağlı olarak gerçekleşen bir şeyin tesadüfen olması mümkün değildir çünkü.

kelimenin biraz içine girelim. iki arapça kelimenin tamlama yapmasıyla kurulmuş. haseb ve kader

kader:
arapça kdr kökünden (1. ölçme, değer biçme, 2. ilahi kudret, alın yazısı) geliyor.

aynı kökten dilimize girmiş pek çok kelime var: kadir, muktedir, iktidar, mukadder, takdir, kâdir (gücü olan, güçlü), kadîr (kudret sahibi [sadece tanrı için]), kadirşinas, kadrini bilmek. kadîr ve kâdir kelimelerine özellikler düzeltme işareti koydum. Çünkü uzun okunması gereken harf kelimenin anlamını tamamıyla değiştiriyor.

kadir kelimesi astrolojide “bir yıldızın parlaklık bakımından bulunduğu basamak” anlamında kullanılıyormuş. kader kökünden bir kelimenin astrolojide kullanılıyor olması ilginç. aradaki anlam ilgisine siz kafa yorarsınız artık.

bir husus daha: kader kelimesinin hemen yanına kaza kelimesini de koymak gerekiyor. çünkü kader, allah’ın yazmış olduğu yazı, kaza ise onun gerçekleşmesidir. yani biz “kaza oldu” dediğimizde aslında kader gerçekleşti diyoruz farkına varmadan. ama türkçeye “kaza ve kader” şeklinde girmiş. Oysa “kader ve kaza” şeklinde olmalı ki sıra doğru olsun.

haseb:
arapça hsb kökünden ([miktar, adet anlamında] 1. hesap, ölçü, [aritmetik de bu kökten] 2. sebep, gerekçe) geliyor.

aynı kökten gelen kelimelere bakalım. aklıma gelenleri yazıyorum.
hasbihâl, hasbetenlillah, hasbi, hasbinallah (hasbünallah), hesap, muhasebe, muhasip, mahsup, hasibe (özel isim).

antrparantez ekleyeyim: yukarıda açıklamaya çalıştığımız kelimedeki “s” harfi arapçada “sin” ile yazılır. eğer “sad” ile yazılırsa anlam olarak çok farklı olmasa da ilginç bir noktaya varırız. harfi değiştirince arapça “çakıl taşı”, “taş kırmak” fiiliyle eş kökenli bir kelimeye ulaşırız. bununla bitmez tabi. latince calculare “hesaplamak” kelimesi de calculus “çakıl taşı”ndan gelmektedir. batı dillerindeki hesap makinesi anlamındaki kelimenin kökü de budur zaten. erken kültürlerde çakıl taşı dizileri yardımıyla hesaplama yönteminin yaygın olduğunu göz önüne almak gerekiyor. dünyanın o içinden çıkılmaz hesabı kitabı, matematiği falan birkaç çakıl taşına dayanıyor yani. çok da büyütmesek mi olan biteni?